'અભ્યારણ્ય'

'વિશાળે જગ વિસ્તારે નથી એક જ માનવી, પશુ છે, પંખી છે, પુષ્પો,વનો, ને છે વનસ્પતિ’ -ગીરનું જંગલ

Tag Archives: ગુજરાતી

પડકું-ફુરસો (ઝેરી સાપ)

પડકું અથવા ફુરસો અથવા ફોડસી

અંગ્રેજી ભાષામાં Indian Saw Scaled Viper (ઇન્ડિયન શો સ્કેલ્ડ વાઈપર) ઓળખાતા આ સાપને ગુજરાતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં પડકું,ફુરસો કે ફોડસી નામથી ઓળખવામાં આવે છે.પરંતુ ગુજરાતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં પડકું નામથી ઓળખવામાં આવે છે.તેથી પડકું શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
પડકું વાઈપર પરિવારનો એક ઝેરી સાપ છે.તેનો સમાવેશ પેટ વડે ઘસડાયને ચાલતા સરીસૃપ પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાય છે.પડકું ભારત સહિત શ્રીલંકા,બાગ્લાદેશ,પાકિસ્તાન,અફઘાનિસ્તાન તથા એશિયાના રણપ્રદેશો,મેદાની પ્રદેશો અને પહાડી પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે.ભારતમાં ગુજરાત સહિત મહારાષ્ટ્ર,રાજસ્થાન,તમિલનાડુ,આંધ્રપ્રદેશ અને પંજાબના કેટલાક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

પડકું / ફુરસો/ ફોડસી

પડકું ખૂબ જ નાના કદનો સાપ છે.ગુજરાતમાં જોવા મળતા ચાર ઝેરી સાપ નાગ,ખાડચિતારો,કાળોતરો અને પડકું છે ,તેમાં પડકું સૌથી ઓછી લંબાઈ ધરાવે છે.સામાન્ય રીતે તેની લંબાઈ ૩૫ સે.મી થી ૮૦ સે.મી (૧.૫ ફૂટ) જેટલી હોય છે.નર કરતા માદા પડકાની લંબાઈ વધૂ હોય છે.પડકું વિશિષ્ટ શારીરિક બંધારણ ધરાવે છે.તેનું મોઢું ગર્દનથી અલગ તરી આવે છે એટલે કે સ્પષ્ટ જોઇ શકાય છે.તેની આંખો બહાર નિકળેલી અને મોટી હોય છે.તેનું મોઢું નાનુ અને ગોળાકાર હોય છે.જેથી ખાડચિતાડા અને પડકું વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકાય છે.પડકાની શરીરની ત્વચા વિચિત્ર છે.શરીરની ઉપરની ત્વચા સામન્યતઃ ઘઉંવર્ણી,ભૂખરા રંગ સાથે પીળાશ પડતી વારાફરતી એક બાજુ થી બીજી બાજુ મરડાતી વિશિષ્ટ પ્રકારની પોપડીઓ વાળી પેટર્ન ધરાવે છે.જ્યાંરે શરીરની નીચેની ત્વચા સ્વચ્છ સફેદ સાથે ઘઉંવર્ણી હોય છે.તેની પૂંછડી ટૂંકી અને જાડી હોય છે.પડકું મનુષ્યની ખૂબ જ નજીક રહે છે.તેનું શરીર ટૂંકું હોવાથી સરળતાથી નજરમાં આવતુ નથી.

પડકું / ફુરસો / ફોડસી

પડકું એક નિશાચર પ્રાણી છે એટલે કે રાત્રીના સમયે વધારે સક્રિય હોય છે.જો કે શિયાળો તથા ચોમાસાની ઠંડી ઋતુઓમાં ધૂપ શેકવા એટલે કે સૂર્યપ્રકાશમાંથી એનર્જી મેળવવા દિવસે બહાર આવે છે.સામાન્ય રીતે સૂકા તથા રેતાળ વિસ્તારો,પથ્થરના મેદાનો કે પહાડી વિસ્તારોમાં રહે છે.તે પથ્થરોની નીચે,વૃક્ષની જાળીઓ કે ઝાડની ઉખડી છાલમાં ગુપ્ત જગ્યાએ રહેઠાણ બનાવે છે.પડકાનો ખોરાક ઉંદર,કાચિંડો,ગરોળી જેવા નાના પ્રાણીઓ તથા વીંછી જેવા અન્ય નાના જીવજંતુઓ છે.
માદા પડકું એપ્રિલ થી ઓગષ્ટ મહિનાની વચ્ચે ૪ થી ૮ બચ્ચાને જન્મ આપે છે.જન્મેલા બચ્ચાની લંબાઈ વધૂમાં વધૂ ૮ સેં.મી જેટલી હોય છે.પડકું ઈંડા મૂક્તો સાપ નથી.
પડકું વાઈપર પરિવારનો સૌથી ઝેરી સાપ છે.છતા તેનું ઝેર ભાગ્યે જ જીવલેણ સાબિત થતુ હોય છે.તેનું ઝેર મનુષ્યના શરીરમાં લોહીનો પ્રવાહ રોકી દે છે.એટલે કે લોહીને જમાવી દે છે.આજના આધૂનિક યુગમાં તેના ઝેરનો ઈલાજ સરળતાથી થઈ શકે છે.અન્ટી વિનમ ઈન્જેક્શન,વિટામીન K ,કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ દ્વારા ઇલાજ શક્ય છે.પડકું કરડવાનું પ્રથમ લક્ષણ થાક લાગવો,દંશની જગ્યાએ સામાન્ય બળતરા થવી ,સોજો આવવો તથા લોહી ઉપસી આવવું.કોઈ પણ પ્રકારના પ્રયોગ કે ભૂવા-ભારડીના વહેમમાં પડ્યા વગર દર્દીને ડૉક્ટરી સારવાર આપવી જોઇએ.

કોઇ પણ સાપ સામાન્ય ઘાયલ હોય તો,કોઇ પણ પ્રકારની પાટાપીંડી કર્યા વગર તેના કુદરતી પર્યાવરણમાં મૂક્ત કરવો હિતાવહ છે.જેથી તે ઘાયલ શરીરને ધૂળમાં રગદોડી શકે.

Advertisements

ભામફોડી અથવા કાકરાકોટ (બિનઝેરી સાપ)

ભામફોડી

ભામફોડી અથવા કાકરાકોટને અંગ્રેજીમાં અનુક્રમે Common Send Boa અથવા Russell’s Earth Boa કહેવાય છે.અન્ય વિસ્તારો અલગ અલગ નામથી ઓળખવામાં આવે છે.ભામફોડીનું વૈજ્ઞાનિક નામ Eryx conicus છે. અહીં ભામફોડી શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.ભામફોડીનો સમાવેશ પેટ પડે ઘસડાઇને ચાલતા (સરીસૃપ) પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાય છે.ભામફોડી બિનઝેરી સાપ છે .

ભામફોડી એશિયામાં ભારત,પાકિસ્તાન અને બાગ્લાદેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.ભારતમાં આસામ અને બંગાળના પહાડી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.તેની લંબાઈ આશરે ૫૦ સે.મી જેટલી હોય છે.જ્યાંરે વધૂમાં વધૂ લંબાઈ ૧ મીટર સુધી હોય શકે છે.સામાન્ય રીતે નર કરતા માદા ભામફોડીની લંબાઈ વધૂ હોય છે.ભામફોડીના શરીરનું બંધારણ આંધળી ચાકણ જેવું જ હોય છે.તેના મોઢાનો આકાર નજીવો ત્રિકોણીય હોય છે.મોઢાથી પૂછડી સુધીનું શરીર એક સરખુ દેખાતુ હોય છે.જેથી તેનું મોઢુ તથા પૂંછડી એક સમાન લાગે છે.ભામફોડીની ત્વચા પીળાશ પડતી સફેદની સાથે ઘઉંવર્ણી હોય છે.તેના પર ઘઉંવર્ણી તથા કાળાશ પડતી ગોળ પેટર્ન હોય છે.જેથી તે ખાડ ચિતાડા (Russell’s Viper) સાપ જેવી દેખાઈ છે.એટલા માટે ઘણા વિસ્તારોમાં Russell’s Earth Boa તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.કેટલાક વિસ્તારોમાં અજગરના બચ્ચા (Baby Python) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે

ભામફોડી

તેનું રહેઠાણ રેતાળ તથા પથ્થરાળ પ્રદેશોમાં હોય છે.આંધણી ચાકણની જેમ ભામફોડી પન ખૂબ જ આળસુ હોવાથી ઉંદરોના દરમાં જઈને રહે છે.તેનો સ્વાભવ વિનમ્ર છે.તે એક નિશાચર પ્રાણી છે.એટલે કે મોટેભાગે રાત્રીના સમયે દરમાંથી બહાર નિકળે છે અને શિકાર કરે છે.તે ઉંદર, સસલું, ખિસકોલી,દેડકા વગેરે વર્ગના સ્તન્યપ્રાણીનો શિકાર કરે છે.આંધળી ચાકણની જેમ ભામફોડી પણ ખતરાનો અનુભવ થતા શરીરને સર્પિલ આકાર આપે છે એટલે કે પોતાના શરીરને ગોળ વીંટીને મોઢાને છૂપાવી લે છે અને પૂંછડીને ઊંચી કરીને પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપે છે.

ભામફોડી જૂન-જૂલાઈમાં લગભગ ૩ થી ૧૨ બચ્ચાને જન્મ આપે છે.જન્મેલા બચ્ચાની લંબાઈ આશરે ૧૨ સેમી. જેટલી હોય છે.જન્મેલા બચ્ચાની ત્વચાનો રંગ ગુલાબી પેટર્ન વાળી હોય છે.માદા ભામફોડીને પરિપક્વ થવા માટે લગભગ ૩ થી ૪ વર્ષ લાગે છે,જ્યાંરે નર ભામફોડીને પરિપક્વ થવામાં લગભગ ૨ થી ૩ વર્ષ લાગે છે.

ભામફોડી અદ્‍ભુત ત્વચા ધરાવતી હોવાથી મોટાભાગે ત્વચા માટે શિકારનો ભોગ બને છે.ભારતમાં ઘણા લોકો એમ પણ માને છે કે ભામફોડીના કરડવાથી કે જીભ અડવાથી ચામડીનો લાઈલાજ રોગ થાય છે.હકીકતમાં આવુ કશું થતુ નથી.ભામફોડીના વિશિષ્ટ રૂપને કારણે લોકોમાં માન્યતાઓ ફેલાયેલી છે.

સુરખાબ (Flamingo)

ગુજરાતીમાં સુરખાબ નામથી ઓળખાતા આ પક્ષીનું અંગ્રેજી નામ ફ્લેમિંગો છે. આ પક્ષી ચારણ પ્રક્રિયાથી ખોરાક મેળવવાની વિશિષ્ટ પદ્ધાતિ ધરાવે છે.જેમાં તે કિચડમાં પોતાની લાંબી  ડોકને નીચેની બાજુ ઉંધી વાળીને પાણીની સપાટી ઉપરથી નાની વનસ્પતિ તેમજ જીવાતો મેળવે છે. હંમેશા સમુહમાં જોવા મળે છે.

લંબાઈ    : ૧૪૦ સેં.મી

વજન      : લગભગ ૨ થી ૩ કિલોગ્રામ

વસવાટ  : ખારા પાણી,લગુન ,ભાંભરા પાણીમાં

ખોરાક     : નાની વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને પાણીમાંથી ચાંચ વડે અલગ કરીને ખાય છે.

પ્રજનન  : માદા સુરખાબ  ૧ – ૨ ઈંડા મૂકે છે.જેને બન્‍ને મળીને ૨૮ થી ૩૦ દિવસ સુધી સેવે છે.

ફેલાવો    : એશિયા, આફ્રિકા તથા યુરોપના મોટા ભાગના દેશોમાં

વધૂ જાણકારી માટે વિકિપીડિયાનું પાનું જૂવો.

ભારતીય વાઈન સ્નેક (બિનઝેરી સાપ)

ફોટો - હેમલ મેહતા

Vine(વાઈન) નો અર્થ ગુજરાતીમાં વેલ થાય.ગામડાઓમાં તેને વેલ સાપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં તેને ચાબુક સાપ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વાઈન સ્નેકની ગણના પેટ વડે ઘસડાયને ચાલતા પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાઈ છે.જેને અંગ્રેજીમાં રેપ્ટાઈલ વર્ગ કહેવામાં આવે છે.સૌથી સુંદર સાપોમાં વાઈન સ્નેકની ગણતરી થાઈ છે.વાઈન સ્નેક સંપૂર્ણપણે બિનઝેરી સાપ છે. મોટે ભાગે તેની સુંદરતાને કારણે શિકારનો ભોગ બને છે.

વાઈન સ્નેક ઉત્તર-પશ્ચિમને બાદ કરતા સમગ્ર ભારતમાં જોવા મળે છે.સામાન્ય રીતે વાઈન સ્નેકની લંબાઈ ૧ થી ૭.૧૦ ફૂટ સુધીની હોય છે.નર કરતા માંદા વાઈન સ્નેકની લંબાઈ વધારે હોય છે.તેના મોઢાનો આકાર નુકિલો  હોય છે.તેનું શરીર ખુબ જ પાતળુ હોય છે. મોંઢુ તેના શરીરથી અલગ જ તરી આવે છે.વાઈન સ્નેકના શરીરની ઉપરની ત્વચા સમતલ લીલા રંગની સાથે સફેદ અને પીળાની હોય છે અને તેના પર કાળા રંગની પોપડીઓ દેખાતી હોય છે.વાઈન સ્નેકના શરીરની નીચેના ભાગની ત્વચા લીલા અને પીળા રંગની એટલે કે પોપટી હોય છે.વાઈન સ્નેક આક્રમક સાપ છે.વાઈન સ્નેકને જ્યાંરે ખતરાનો અનુંભવ થાઈ છે ત્યાંરે ગર્દન ફૂલાવે છે અને પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપે છે.તેની આંખો ચમકદાર  ઈંડા આકારની અને મોઢાથી અલગ જ તરી આવે છે.વાઈન સ્નેક ખુબ જ ચતુર સાપ છે ,જેથી ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

ફોટો - ૨૪ માર્ચ ૨૦૧૦

વાઈન સ્નેકના લીલા રંગને કારણે જંગલોમાં શોધવો મુશ્કેલ છે.સામાન્ય રીતે ઝાડની ડાળીઓ ઉપર જ હોય છે.પાતળા અને હલકા શરીરને લીધે વાઈન સ્નેક ખૂબ જ ઝડપથી સ્થળાંતર કરી શકે છે. વાઈન સ્નેકનું રહેઠાણ વર્ષાવનો,પહાડી પ્રદેશ,ગાઢ જંગલોમાં તથા ઝાડ ઉપર વધારે જોવા મળે છે.

સામાન્ય રીતે વાઈન સ્નેક ઓગસ્ટ- નવેમ્બર સુધીમાં ઈંડા મૂકે છે.વાઈન સ્નેક એક વખતની પ્રસુતિ દરમ્યાન ૮ થી ૧૫ ઈંડા મૂકે છે.ઈંડા મૂક્યાના ૫૦ થી ૬૦ દિવસ પછી બચ્ચાઓ ઈંડામાંથી બહાર આવે છે.જન્મેલા વાઈન સ્નેકની લંબાઈ આશરે  ૨૦ સેં.મી સુધી હોય છે.

વાઈન સ્નેકનો ખોરાક ઉંદર,ખિસકોલી,દેડકા,કાચિંડો,સરડો તથા નાના પક્ષીઓ  હોય છે.વાઈન સ્નેક પણ મોટા ભાગના સાપની જેમ  શિકારને આખો જ ગળી જાય છે.

વાઈન સ્નેકની સુંદરતા મનુષ્યને શિકાર કરવા માટે પ્રેરે છે.હમણા એક ટીવી શોમાં એક વ્યક્તિને વાઈન સ્નેક  સાથે ગમ્મત કરતો જોયો  હશે.નાકમાંથી પ્રવેશ કરાવે અને મોં માંથી તેને કાઢે છે.તેના પર વનવિભાગ દ્રારા કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી હતી.

Don’t Kill ,Just Call

%d bloggers like this: