'અભ્યારણ્ય'

'વિશાળે જગ વિસ્તારે નથી એક જ માનવી, પશુ છે, પંખી છે, પુષ્પો,વનો, ને છે વનસ્પતિ’ -ગીરનું જંગલ

સુરખાબ (Flamingo)

ગુજરાતીમાં સુરખાબ નામથી ઓળખાતા આ પક્ષીનું અંગ્રેજી નામ ફ્લેમિંગો છે. આ પક્ષી ચારણ પ્રક્રિયાથી ખોરાક મેળવવાની વિશિષ્ટ પદ્ધાતિ ધરાવે છે.જેમાં તે કિચડમાં પોતાની લાંબી  ડોકને નીચેની બાજુ ઉંધી વાળીને પાણીની સપાટી ઉપરથી નાની વનસ્પતિ તેમજ જીવાતો મેળવે છે. હંમેશા સમુહમાં જોવા મળે છે.

લંબાઈ    : ૧૪૦ સેં.મી

વજન      : લગભગ ૨ થી ૩ કિલોગ્રામ

વસવાટ  : ખારા પાણી,લગુન ,ભાંભરા પાણીમાં

ખોરાક     : નાની વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને પાણીમાંથી ચાંચ વડે અલગ કરીને ખાય છે.

પ્રજનન  : માદા સુરખાબ  ૧ – ૨ ઈંડા મૂકે છે.જેને બન્‍ને મળીને ૨૮ થી ૩૦ દિવસ સુધી સેવે છે.

ફેલાવો    : એશિયા, આફ્રિકા તથા યુરોપના મોટા ભાગના દેશોમાં

વધૂ જાણકારી માટે વિકિપીડિયાનું પાનું જૂવો.

Advertisements

ચમચો (Spoon Bill)

ઓલપાડ જિંગા તળાવ (૨૩-૦૫-૨૦૧૦)

આ પક્ષીની ચાંચ પીળા પટ્ટાઓ વાળી અને ચમચી જેવા આકારની હોય છે.તેથી તેને ‘ચમચો’ નામથી ઓળખાય છે.આ પક્ષીનું અંગ્રેજી નામ ‘સ્પુન બીલ’ (Spoon Bill)  છે.મોટા ભાગે સમુહમાં જોવા મળે છે.

  • સ્થળ : દક્ષિણ એશિયા,આફ્રિકા અને યુરોપના કેટલાક પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે.
  • લંબાઈ : ૬૦ મીટર
  • વજન  : લગભગ ૧.૭ કિલોગ્રામ
  • વસવાટ  : મીઠા પાણી,તળાવ અને દરીયા કિનારે
  • ખોરાક  : નાના પ્રાણીઓ દાં.ત માછલી,દેડકા,જીવાત,અળસિયાં , ગોકળગાય, શુકિત, કડિયાં, કાળુ માછલી, સમુદ્રફીણ, વળિયાં ,નાની વનસ્પતિ,વગેરે…
  • પ્રજનન  : માંદા ૩-૪ ઈંડા મૂકે છે જેને બન્‍ને મળી ૨૮-૩૦ દિવસ સુધી સેવે છે.એટલે કે ૪ અઠવાડિયા પછી બચ્ચા ઈંડામાંથી બહાર આવે અને ૭ અઠવાડીયા પછી ઉડવા લાગે છે.

ભારતીય વાઈન સ્નેક (બિનઝેરી સાપ)

ફોટો - હેમલ મેહતા

Vine(વાઈન) નો અર્થ ગુજરાતીમાં વેલ થાય.ગામડાઓમાં તેને વેલ સાપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં તેને ચાબુક સાપ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વાઈન સ્નેકની ગણના પેટ વડે ઘસડાયને ચાલતા પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાઈ છે.જેને અંગ્રેજીમાં રેપ્ટાઈલ વર્ગ કહેવામાં આવે છે.સૌથી સુંદર સાપોમાં વાઈન સ્નેકની ગણતરી થાઈ છે.વાઈન સ્નેક સંપૂર્ણપણે બિનઝેરી સાપ છે. મોટે ભાગે તેની સુંદરતાને કારણે શિકારનો ભોગ બને છે.

વાઈન સ્નેક ઉત્તર-પશ્ચિમને બાદ કરતા સમગ્ર ભારતમાં જોવા મળે છે.સામાન્ય રીતે વાઈન સ્નેકની લંબાઈ ૧ થી ૭.૧૦ ફૂટ સુધીની હોય છે.નર કરતા માંદા વાઈન સ્નેકની લંબાઈ વધારે હોય છે.તેના મોઢાનો આકાર નુકિલો  હોય છે.તેનું શરીર ખુબ જ પાતળુ હોય છે. મોંઢુ તેના શરીરથી અલગ જ તરી આવે છે.વાઈન સ્નેકના શરીરની ઉપરની ત્વચા સમતલ લીલા રંગની સાથે સફેદ અને પીળાની હોય છે અને તેના પર કાળા રંગની પોપડીઓ દેખાતી હોય છે.વાઈન સ્નેકના શરીરની નીચેના ભાગની ત્વચા લીલા અને પીળા રંગની એટલે કે પોપટી હોય છે.વાઈન સ્નેક આક્રમક સાપ છે.વાઈન સ્નેકને જ્યાંરે ખતરાનો અનુંભવ થાઈ છે ત્યાંરે ગર્દન ફૂલાવે છે અને પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપે છે.તેની આંખો ચમકદાર  ઈંડા આકારની અને મોઢાથી અલગ જ તરી આવે છે.વાઈન સ્નેક ખુબ જ ચતુર સાપ છે ,જેથી ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

ફોટો - ૨૪ માર્ચ ૨૦૧૦

વાઈન સ્નેકના લીલા રંગને કારણે જંગલોમાં શોધવો મુશ્કેલ છે.સામાન્ય રીતે ઝાડની ડાળીઓ ઉપર જ હોય છે.પાતળા અને હલકા શરીરને લીધે વાઈન સ્નેક ખૂબ જ ઝડપથી સ્થળાંતર કરી શકે છે. વાઈન સ્નેકનું રહેઠાણ વર્ષાવનો,પહાડી પ્રદેશ,ગાઢ જંગલોમાં તથા ઝાડ ઉપર વધારે જોવા મળે છે.

સામાન્ય રીતે વાઈન સ્નેક ઓગસ્ટ- નવેમ્બર સુધીમાં ઈંડા મૂકે છે.વાઈન સ્નેક એક વખતની પ્રસુતિ દરમ્યાન ૮ થી ૧૫ ઈંડા મૂકે છે.ઈંડા મૂક્યાના ૫૦ થી ૬૦ દિવસ પછી બચ્ચાઓ ઈંડામાંથી બહાર આવે છે.જન્મેલા વાઈન સ્નેકની લંબાઈ આશરે  ૨૦ સેં.મી સુધી હોય છે.

વાઈન સ્નેકનો ખોરાક ઉંદર,ખિસકોલી,દેડકા,કાચિંડો,સરડો તથા નાના પક્ષીઓ  હોય છે.વાઈન સ્નેક પણ મોટા ભાગના સાપની જેમ  શિકારને આખો જ ગળી જાય છે.

વાઈન સ્નેકની સુંદરતા મનુષ્યને શિકાર કરવા માટે પ્રેરે છે.હમણા એક ટીવી શોમાં એક વ્યક્તિને વાઈન સ્નેક  સાથે ગમ્મત કરતો જોયો  હશે.નાકમાંથી પ્રવેશ કરાવે અને મોં માંથી તેને કાઢે છે.તેના પર વનવિભાગ દ્રારા કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી હતી.

Don’t Kill ,Just Call

ચૅકર કીલબૅક વૉટરસ્નેક/ડેંડુ (બિનઝેરી સાપ)

ચૅકર કીલબૅક વૉટરસ્નેક તે સાપનું અંગ્રેજી નામ છે.ગુજરાતમાં એને ડેંડુ તરીકે ઓળખાય છે.આ સાપ ભરતનાં ઘણા ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે તથા પાકિસ્તાન,શ્રીલંકા,મ્યાનમાર,બાગ્લાદેશ,નેપાળ,ચીન,તાઈવાન,ઈન્ડોનેશિયા જેવા દેશોમાં પણ જોવા મળે છે.આ સાપ બિનઝેરી સાપ છે.તેનું કદ ૧.૭૫ મીટર જેટલુ હોય છે.નર કરતા માંદા સાંપની લંબાઈ વધુ હોય છે.તેન રંગમાં વિશેષતા જોવા મળે છે.તેના શરીરની ઉપરની ત્વચા કાળા સાથે ચળકતા પીળા રંગની હોય છે અને સાથે તેના શરીર ઉપર  કાળા અને સફેદ કલરની વિવિધતાવળી પેટર્ન બનેલી હોય છે. જેથી તેને નામ ચૅકર કીલબેક નામથી ઓળખવામાં આવે છે.તેના શરીરની નીચેની ત્વચા ચળકતા સફેદ રંગની હોય છે.તેની બન્‍ને આંખો ગર્દનથી અલગ તરી આવે છે.

સામાન્ય રીતે આ સાપ નદી,તળાવ,નાન ઝરણા,છીછરા કુવાઓ તથા ડાંગરના ખેતરોમાં જોવા મળે છે.દિવસ દરમ્યાન તે પાણીમાં જ રહે છે અને શિકાર કરે છે.રાતે વધુ સક્રિય હોય છે.રાતે પાણીમાંથી બહાર આવીને નદી કિનારે કે તળાવોના કિનારે રહેતા નાના જીવોનો શિકાર કરે છે. તેનો ખોરાક સામાન્ય રીતે દેડકા,નાની માછલીઓ ,વગેરે જેવા પાણીમાં રહેતા જીવ છે.તે પોતાના શિકારને આખો જ ગળી જાય છે.ઉપરના જબડામાં મોઢાની અંદરની તરફ વળેલા બે તિક્ષ્ણ દાંત હોય છે.જેથી તે સરળતાથી શિકારને ગળી શકે છે.

અંગત સગ્રહ/ઈ મેલમાંથી

તેની ગર્દન લચિલી હોય છે..ઘણી વખત કોબ્રા અને ચૅકર કીલબેકને ઓળખવો મુશ્કેલ પડે છે.જો કે તે કોબ્રા જેટલો આક્રમક સાપ નથી.તેનો સ્વાભવ વિનમ્ર હોવાથી સળતાથી પકડી શકાય છે.માદા સાપ એક વખતે ૨૦ થી ૪૦ ઈંડા મૂકે છે.માદા સાપ  ઉંદરના દરમાં તથા અન્ય દિવાલ કે વૃક્ષમાં દર હોય ત્યાં ઈંડા મૂકે છે.ઈંડા મૂક્યાના ૬૦ થી ૭૦ દિવસ પછી બચ્ચાનો જન્મ થાય છે.જન્મેલા શિશુની લંબાઈ આશરે ૧ ફૂટ જેટલી હોય છે.

Don’t Kill,Just Call

ભારતીય રસેલ વાઈપર (ઝેરી સાપ)

મને  કોબ્રા પછી રસેલ વાઈપર સૌથી વધુ પ્રિય છે.તેનું મુખ્ય કારણ તેનું રંગરૂપ છે.સૌથી વધુ વખત રિસ્ક્યુડ કરેલા સાપમાં રસેલ વાઈપર મોખરે છે.તો ચાલો થોડો પરિચય કરીયે રસેલ વાઈપરનો.

રસેલ વાઈપર એ વાઈપર  પ્રજાતીનો જ એક સાંપ છે.   ડૉ.પેટ્રીક રસેલ નામના વિજ્ઞાનીકે સૌપ્રથમ આ સાપની ઓળખાણ આપી હતી.તેથી તેનું નામ રસેલ વાઈપર રખાયુ.રસેલ વાઈપર ભારતીય ઉપમહાદ્વિપ તથા તાઈવાન,ચાઈના,શ્રીલંકા,પાકિસ્તાન,બાગ્લાદેશ તથા દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના મોટાભાગના દેશોમાં જોવા મળે છે.રસેલ વાઈપરને જુદી જુદી ભાષા મુજબ જુદા જુદા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.રસેલ વાઈપર તેનું વિજ્ઞાનીક નામ છે. તેના રંગરૂપને આધારે ગુજરાતીમાં તેને ચિતાડો કે ખાડ ચિતાડો કહેવાય છે.રસેલ વાઈપર એક ઝેરી સાપ છે.ભારતમાં જોવા મળતા ઝેરી સાપો માં રસેલ વાઈપર કોબ્રા પછી બીજા નંબરે આવે છે.

ફોટો - ઈ મેલ

રસેલ વાઈપરની લંબાઈ  ૧ મીટર થી ૧.૫ મીટર સુધી હોય શકે.તેના મોંઢાનો આકાર ત્રિકોણીય અને નુકીલો હોય છે.તેના મોઢા પર નુકીલુ અને અણીદાર દાંત જેવુ હોય છે.તેની લંબાઈ ૧૦૨૫ મી.મી થી ૧૦૭૦ મી.મી ની વચ્ચે હોય છે. તેની પૂંછડી નાના કદની હોય છે.તેની પૂંછડીની લંબાઈ આશરે  ૨૧૨ મી.મી થી ૨૨૫ મી.મી જેટલી હોય છે.તેનો રંગ વિચિત્ર છે.સામાન્ય રીતે તેનો રંગ ઘાટો ઘઉંવર્ણો (બ્રાઉન) , ઘઉંવર્ણો -પીળો  કે ઘઉંવર્ણો-ભૂખરો (ગ્રે) તથા તેના પર કાળા અથવા બ્રાઉન રંગના ઈંડા આકારના કાળા અથવા સફેદ રંગની બોર્ડર વાળા ડાઘા હોય છે.આ ઈડા આકારના ડાઘા રસેલ વાઈપર પૂંછડી તરફ  વધુ ઘટ્ટ થતા જાય છે.તેથી પૂંછડી પાસે પટ્ટાઓ દેખાય છે.રસેલ વાઈપરના આવા રંગરૂપને આધારે સામાન્ય માણસ પણ ઓળખી જાય છે.તેના બચ્ચાનો રંગ નારંગી અને કાળા કે બ્રાઉન ડાઘાવાળો  હોય છે.

સામાન્ય રીતે રસેલ વાઈપરનું કોઈ નિશ્ચિત રહેઠાણ નથી.પણ વર્ષાવનો,ખુલ્લા તથા ઘાસવાળા મેદાનો,જંગલોમાં જોવા મળે છે.શહેરમાં લાકડાની વખાર , ઉકરડા કે જુનો કચરો હોય તેવી જગ્યા પર જોવા મળે છે.હું જે જગ્યાએ રહું છુ તે  વિસ્તારમાં ઘણી લાકડાની વખારો છે.તેથી રસેલ વાઈપર સાથે અવારનવાર મુલાકાત થતી હોય છે.ઊંચાઇ વાળા શહેરો,ગામડાઓ કે કસ્બાઓમાં તેનું અસ્તિત્વ વધુ જોવા મળે છે.રસેલ વાઈપર માનવ સમુદાયના સૌથી નજીક રહેતો સાપ છે.તેથી બીજા ઝેરીલા સાપોની તુલનામાં સૌથી વધુ મૃત્યુ રસેલ વાઈપરના દંશને કારણે થાય છે.

ફોટો - તારીખ ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦

રસેલ વાઈપર ખુબ જ આક્રમક સાપ છે.કોબ્રા પોતાની વિશિષ્ટ મુદ્રાથી પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપે છે.પણ રસેલ વાઈપર પોતાની પૂંછથી કઈક અલગ જ પ્રકારનું કંપન ઉત્પન કરે છે.જેનો અવાજ સરળતાથી સંભળી શકાય છે.રસેલ વાઈપરના વિશિષ્ટ શરીર રચનાને કારણે ખુબ જ તેજ આક્રમણ કરે છે.રસેલ વાઈપરને ખતરાનો અનુભવ થતા પોતાના શરીરને સ્પ્રિગની જેમ સંકેલી લે છે. અને અચાનક જ આક્રમણ કરે છે.સામાન્ય રીતે રસલ વાઈપર રાતના સમયે વધુ સક્રિય હોય છે.પણ ઠંડીના મૌસમમાં પોતાના વ્યવહારમાં પરિવર્તન કરે છે અને દિવસે વધુ સક્રિય થઈ જાય છે.બધા સાપોની જેમ રસેલ વાઈપર પણ નાના સ્તનવર્ગના જીવ દાં.ત ઉંદર,ખિસકોલી,કાચિંડો,ગરોળી વગેરે..નો શિકાર કરે છે.સામાન્ય રીતે રસેલ વાઈપરનો પ્રજનનકાળ જુન-જુલાઈનો  હોય  છે.માંદા રસેલ વાઈપર છ મહિના સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે.માંદા રસેલ વાઈપર એક વખતની પ્રસુતિ વખતે ૧૧ થી ૪૦ ઈંડા મુકે છે.જન્મેલા રસેલ વાઈપરની લંબાઈ આશરે ૨૧૫ થી ૨૭૦ મી.મી હોય છે.

ફોટો - ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦

રસેલ વાઈપરનો દંશ ખુબ જ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.તેની વિષગ્રંથીમાં હેમોટોક્સિક ઝેર હોય છે.તે દંશ મારફ્તે ખુબ જ વ્યાપક પ્રમાણમાં ઝેર છોડે છે.તેની વિષગ્રંથીમાં ૧૫૦ થી ૨૫૦ મિ.ગ્રા ઝેરની માત્રા હોય છે માણસના મૃત્યુ માટે  ૪૦ થી ૬૫ મિ.ગ્રા ઝેરની માત્રા  જ બસ પડે.શરીરના જે ભાગમાં સાપ કરડ્યો હોય તે ભાગમાં ખુબ જ પીડા અને બળતરા થાય છે.ધીરે ધીરે તે ભાગમાં સોજો આવતો જાય છે.રક્તવાહીનીઓમાં લોહીનો પ્રવાહ બંધ થઈ જાય છે. આવા લક્ષણ સાપ દંશની ૧૦ થી ૨૦ મીનિટમાં શરુ થઈ જાય છે.સમયની સાથે માંસપેશીઓ નિષ્ક્રિય થવા લાગે છે.કેટલીક વખત ઉલ્ટી થવી અને ચેહેરા ઉપર સોજા આવી જવા ..તેવા લક્ષણો પણ દેખાય છે.જો યોગ્ય સમયે સારવાર મળી જાય તો જીવન બચી શકે છે.

ગર્જના:- રસેલ વાઈપરની ત્વચા વિશિષ્ટ આકર્ષણ ધરાવતી હોવાથી તેનો શિકાર થતો હોય છે.તેની ચામડીનો વપરાશ હેન્ડ બેગ,પટ્ટો,પાકિટ વગેરે જેવી વસ્તુઓ બનાવા માટે થતો હોય છે.મનુષ્યના અસંતોષની કિંમત રસેલ વાઈપર જેવા જીવો ચૂકવી રહ્યા છે.

Don’t Kill ,Just Call

%d bloggers like this: