'અભ્યારણ્ય'

'વિશાળે જગ વિસ્તારે નથી એક જ માનવી, પશુ છે, પંખી છે, પુષ્પો,વનો, ને છે વનસ્પતિ’ -ગીરનું જંગલ

Category Archives: ઝેરી સાપ

પડકું-ફુરસો (ઝેરી સાપ)

પડકું અથવા ફુરસો અથવા ફોડસી

અંગ્રેજી ભાષામાં Indian Saw Scaled Viper (ઇન્ડિયન શો સ્કેલ્ડ વાઈપર) ઓળખાતા આ સાપને ગુજરાતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં પડકું,ફુરસો કે ફોડસી નામથી ઓળખવામાં આવે છે.પરંતુ ગુજરાતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં પડકું નામથી ઓળખવામાં આવે છે.તેથી પડકું શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
પડકું વાઈપર પરિવારનો એક ઝેરી સાપ છે.તેનો સમાવેશ પેટ વડે ઘસડાયને ચાલતા સરીસૃપ પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાય છે.પડકું ભારત સહિત શ્રીલંકા,બાગ્લાદેશ,પાકિસ્તાન,અફઘાનિસ્તાન તથા એશિયાના રણપ્રદેશો,મેદાની પ્રદેશો અને પહાડી પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે.ભારતમાં ગુજરાત સહિત મહારાષ્ટ્ર,રાજસ્થાન,તમિલનાડુ,આંધ્રપ્રદેશ અને પંજાબના કેટલાક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

પડકું / ફુરસો/ ફોડસી

પડકું ખૂબ જ નાના કદનો સાપ છે.ગુજરાતમાં જોવા મળતા ચાર ઝેરી સાપ નાગ,ખાડચિતારો,કાળોતરો અને પડકું છે ,તેમાં પડકું સૌથી ઓછી લંબાઈ ધરાવે છે.સામાન્ય રીતે તેની લંબાઈ ૩૫ સે.મી થી ૮૦ સે.મી (૧.૫ ફૂટ) જેટલી હોય છે.નર કરતા માદા પડકાની લંબાઈ વધૂ હોય છે.પડકું વિશિષ્ટ શારીરિક બંધારણ ધરાવે છે.તેનું મોઢું ગર્દનથી અલગ તરી આવે છે એટલે કે સ્પષ્ટ જોઇ શકાય છે.તેની આંખો બહાર નિકળેલી અને મોટી હોય છે.તેનું મોઢું નાનુ અને ગોળાકાર હોય છે.જેથી ખાડચિતાડા અને પડકું વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકાય છે.પડકાની શરીરની ત્વચા વિચિત્ર છે.શરીરની ઉપરની ત્વચા સામન્યતઃ ઘઉંવર્ણી,ભૂખરા રંગ સાથે પીળાશ પડતી વારાફરતી એક બાજુ થી બીજી બાજુ મરડાતી વિશિષ્ટ પ્રકારની પોપડીઓ વાળી પેટર્ન ધરાવે છે.જ્યાંરે શરીરની નીચેની ત્વચા સ્વચ્છ સફેદ સાથે ઘઉંવર્ણી હોય છે.તેની પૂંછડી ટૂંકી અને જાડી હોય છે.પડકું મનુષ્યની ખૂબ જ નજીક રહે છે.તેનું શરીર ટૂંકું હોવાથી સરળતાથી નજરમાં આવતુ નથી.

પડકું / ફુરસો / ફોડસી

પડકું એક નિશાચર પ્રાણી છે એટલે કે રાત્રીના સમયે વધારે સક્રિય હોય છે.જો કે શિયાળો તથા ચોમાસાની ઠંડી ઋતુઓમાં ધૂપ શેકવા એટલે કે સૂર્યપ્રકાશમાંથી એનર્જી મેળવવા દિવસે બહાર આવે છે.સામાન્ય રીતે સૂકા તથા રેતાળ વિસ્તારો,પથ્થરના મેદાનો કે પહાડી વિસ્તારોમાં રહે છે.તે પથ્થરોની નીચે,વૃક્ષની જાળીઓ કે ઝાડની ઉખડી છાલમાં ગુપ્ત જગ્યાએ રહેઠાણ બનાવે છે.પડકાનો ખોરાક ઉંદર,કાચિંડો,ગરોળી જેવા નાના પ્રાણીઓ તથા વીંછી જેવા અન્ય નાના જીવજંતુઓ છે.
માદા પડકું એપ્રિલ થી ઓગષ્ટ મહિનાની વચ્ચે ૪ થી ૮ બચ્ચાને જન્મ આપે છે.જન્મેલા બચ્ચાની લંબાઈ વધૂમાં વધૂ ૮ સેં.મી જેટલી હોય છે.પડકું ઈંડા મૂક્તો સાપ નથી.
પડકું વાઈપર પરિવારનો સૌથી ઝેરી સાપ છે.છતા તેનું ઝેર ભાગ્યે જ જીવલેણ સાબિત થતુ હોય છે.તેનું ઝેર મનુષ્યના શરીરમાં લોહીનો પ્રવાહ રોકી દે છે.એટલે કે લોહીને જમાવી દે છે.આજના આધૂનિક યુગમાં તેના ઝેરનો ઈલાજ સરળતાથી થઈ શકે છે.અન્ટી વિનમ ઈન્જેક્શન,વિટામીન K ,કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ દ્વારા ઇલાજ શક્ય છે.પડકું કરડવાનું પ્રથમ લક્ષણ થાક લાગવો,દંશની જગ્યાએ સામાન્ય બળતરા થવી ,સોજો આવવો તથા લોહી ઉપસી આવવું.કોઈ પણ પ્રકારના પ્રયોગ કે ભૂવા-ભારડીના વહેમમાં પડ્યા વગર દર્દીને ડૉક્ટરી સારવાર આપવી જોઇએ.

કોઇ પણ સાપ સામાન્ય ઘાયલ હોય તો,કોઇ પણ પ્રકારની પાટાપીંડી કર્યા વગર તેના કુદરતી પર્યાવરણમાં મૂક્ત કરવો હિતાવહ છે.જેથી તે ઘાયલ શરીરને ધૂળમાં રગદોડી શકે.

Advertisements

ભારતીય કોબ્રા (ઝેરી સાંપ)

એમ તો સાંપનું નામ સાંભળતા જ ઘણા લોકોના પગના તળિયા થથડી જાય.પણ ભારતમાં ૩૦૦ જાતના સાંપ જોવા મળે છે તેમાંથી માત્ર ૨૦ % સાંપ ઝેરી અને ૮૦ % સાંપ બિનઝેરી છે.જે લોકોની સાંપ પ્રત્યેની દ્રષ્ટી બદલવા મારા બ્લોગના ફોન્ટ પેઝ પર કાયમ માટે લખ્યુ છે.અહી આજે ભારતમાં જોવા મળતા કોબ્રા વિશે જાણકારી આપવાની કોસિસ કરી છે.

ફોટો - દિપક રેનુક

મદારીઓ અને ઢોંગી-ધુતારાઓની કૃપાથી કોબ્રા નામની પ્રજાતી નામશેષ થતી જાય છે .આજે ઘણા જાગૃત લોકો અને સંસ્થાઓના દ્વારા કોબ્રાનું ભવિષ્ય સુધારવાની કોસીસ થઈ રહી છે.

કોબ્રા એક સરીસૃપ પ્રાણી છે તેની ગણતરી પેટ વડે ઘસડાઈને ચાલતા પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાય છે.અંગ્રેજીમાં તેને રેપ્ટાઇલ વર્ગ કહેવાય છે.કોબ્રા એક ઝેરી સાંપ છે.કોબ્રાનું ભારતીય નામ ‘નાગ’ છે અને વિજ્ઞાનીક નામ ‘નાંજા’ છે. કોબ્રા ભારતમાં દક્ષિણ ,પશ્ચિમ,પૂર્વમાં જોવા મળે છે.સામાન્ય રીતે ભારતીય કોબ્રાની લંબાઈ ૧.૭ મીટર થી ૨.૨ મીટર સુધીની હોય છે[વધારે પણ હોય શકે].કોબ્રાનો ખોરાક નાના સ્તનવર્ગનાં જીવો [મૅમલ્સ], સરકતા જીવો [રેપ્ટાઇલ],નાના જળચર પ્રાણીઓ છે [દા.ત ઉંદર,ખિસકોલી,દેડકા,કાચિંડો,સરડો વગેરે].કોબ્રા પોતાના શિકારને આજગરની જેમ આખો જ ગળી જાય છે. સામાન્ય રીતે કોબ્રાનું રહેઠાણ વર્ષાવનો,ડાંગના ખેતરો,ખેડાયેલી જમીન છે.મનુષ્યના થતા વસ્તી વધારાની કિંમત કોબ્રા જેવા સાંપોને મૃત્યુથી ચૂકવવી પડે છે.

ફોટો - હેમલ મેહતા

ભારતીય કોબ્રાની ઓળખાણ ખુબ જ સરળ રીતે થઈ શકે છે.સૌથી લોકપ્રિય સાંપ કોબ્રા છે. જ્યાંરે કોબ્રા ભય કે ખતરાનો અનુભવ કરે છે ત્યાંરે તે પોતાની વિશિષ્ટ મુદ્રા ધારણ કરે છે અને પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપી દે છે.પોતાની મોઢા પરની પાતળી ત્વચા અને લચિલી ગર્દનને કારણે કોબ્રા પોતાના શરીરનો ૨૫ થી ૩૫ % ભાગ જમીનથી ઉપર ઉઠાવી લે છે .આ સ્થિતીમાં કોબ્રાનું અલગ જ સૌંદર્ય છલકી આવે છે.આ સ્થિતીમાં કોબ્રાની ગર્દન પર વચ્ચેથી બન્‍ને બાજુ પીળા અને સફેદ પટ્ટાઓ પડે છે.કોબ્રાની આંખો ચિકણી અને કાળાશ પડતી હોય છે.તેના શરીરનો રંગ ભૂરાશ પડતો કાળો હોય છે.ભારતના પૂર્વ તથા દક્ષીણ ભાગમાં જોવા મળતા કોબ્રાનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ એ છે કે તે પોતાની વિષગ્રંથી માંથી પિચકારી છોડે છે ,જેની ધાર ૧ મીટર દુર સુધી જઈ શકે છે.

ભારતીય કોબ્રાનો પ્રસુતિકાળ એપ્રિલ થી જુલાઈ વચ્ચેનો છે.સામાન્ય સંજોગોમાં કોબ્રા ઈંડા મૂકવા માટે પોલાણાવાળી જગ્યા પસંદ કરે છે.દાં.ત પોલાણ લાકડુ,માટીનો ઢલગો,જમીનમાં દર કરીને.ભારતીય કોબ્રા એક વખતે ૮ થી ૨૦ જેટલા ઈંડા મુકે છે [ ૮ થી ૪૦ સુધી પણ હોય શકે].ઈંડા મુક્યાંના ૪૫ થી ૭૦ દિવસની અંદર બચ્ચા ઈંડામાંથી બહારા આવે છે.જન્મેલા કોબ્રાની લંબાઈ ૮ થી ૧૨ ઈંચ હોય શકે છે. જન્મેલા બચ્ચાઓ સંપૂર્ણપણે વિષગ્રંથી’થી ભરેલા હોય છે.

ફોટો - હેમલ મેહતા

ભારતીય કોબ્રા સૌથી ઝેરી સાંપોના વર્ગમાંથી એક છે.તેના ઝેરમા ન્યુરોટોક્સીની માત્રા ખુબ જ વ્યાપક હોય છે. જે સીધી જ્ઞાનતંતુઓ પર અસર કરે છે.જેના કારણે શરીરની માંસપેશીઓ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. તથા શરીરને લકવો થઈ જાય છે.ધીરે ધીરે શ્વાશ લેવામાં પણ તકલિફ પડે છે.સાંપ કરડવાથી આવા લક્ષણો જણાતા ઓછામાં ઓછા ૧ કલાકમાં નજીકમાં સારવાર લેવી જોઈએ.કોબ્રા સામન્ય રીતે માણસ પર હુંમલો નથી કરતો.જીવ બધાને વહાલો હોય.

લોકો વિચારે છે કે જો કોબ્રા આટલો વિષેલો જીવ હોય તો તેને બચાવો શુકામ જોઈએ..? કોબ્રા ઉંદરને ખાઈ છે.ઉંદર રોગ ફેલાવતુ તથા ખેતરોમાં નુકશાન કરતું જીવ છે.સાંપને સમડી તથા ગિધ જેવા પક્ષીઓ ખાઈ છે. આ એક કુદરતીચક્ર [ઈકો-સિસ્ટમ] છે.જેમાં સાંપનું વિષેશ માન છે.

જાણકારી સ્ત્રોત : – સ્નેક ઓફ ધી વલ્ડ પુસ્તક,ડિસ્કવરી ચેનલ,નેશનલ જિઓગ્રેફિક ચેનલ

ગર્જના :- નગપંચમીના તહેવારે લોકો દુધની વાટકી લઈને નાગદેવતાને[સરમરીયાબાપાનું મંદિર] મનાવા જાય છે.પણ નાગ દેવતા ફરીયામાં કે આંગણામાં આવે છે ત્યારે સોટી લઈને છુંદી નાખવામાં જરા પણ વિલંબ કરતા નથી.આસ્થાના નામે થતી હત્યા,ઢોંગ ધતિંગ,પ્રપંચ,પાખંડ બંધ કરો…

Don’t Kill ,Just call

%d bloggers like this: