'અભ્યારણ્ય'

'વિશાળે જગ વિસ્તારે નથી એક જ માનવી, પશુ છે, પંખી છે, પુષ્પો,વનો, ને છે વનસ્પતિ’ -ગીરનું જંગલ

Monthly Archives: એપ્રિલ 2010

ભારતીય રસેલ વાઈપર (ઝેરી સાપ)

મને  કોબ્રા પછી રસેલ વાઈપર સૌથી વધુ પ્રિય છે.તેનું મુખ્ય કારણ તેનું રંગરૂપ છે.સૌથી વધુ વખત રિસ્ક્યુડ કરેલા સાપમાં રસેલ વાઈપર મોખરે છે.તો ચાલો થોડો પરિચય કરીયે રસેલ વાઈપરનો.

રસેલ વાઈપર એ વાઈપર  પ્રજાતીનો જ એક સાંપ છે.   ડૉ.પેટ્રીક રસેલ નામના વિજ્ઞાનીકે સૌપ્રથમ આ સાપની ઓળખાણ આપી હતી.તેથી તેનું નામ રસેલ વાઈપર રખાયુ.રસેલ વાઈપર ભારતીય ઉપમહાદ્વિપ તથા તાઈવાન,ચાઈના,શ્રીલંકા,પાકિસ્તાન,બાગ્લાદેશ તથા દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના મોટાભાગના દેશોમાં જોવા મળે છે.રસેલ વાઈપરને જુદી જુદી ભાષા મુજબ જુદા જુદા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.રસેલ વાઈપર તેનું વિજ્ઞાનીક નામ છે. તેના રંગરૂપને આધારે ગુજરાતીમાં તેને ચિતાડો કે ખાડ ચિતાડો કહેવાય છે.રસેલ વાઈપર એક ઝેરી સાપ છે.ભારતમાં જોવા મળતા ઝેરી સાપો માં રસેલ વાઈપર કોબ્રા પછી બીજા નંબરે આવે છે.

ફોટો - ઈ મેલ

રસેલ વાઈપરની લંબાઈ  ૧ મીટર થી ૧.૫ મીટર સુધી હોય શકે.તેના મોંઢાનો આકાર ત્રિકોણીય અને નુકીલો હોય છે.તેના મોઢા પર નુકીલુ અને અણીદાર દાંત જેવુ હોય છે.તેની લંબાઈ ૧૦૨૫ મી.મી થી ૧૦૭૦ મી.મી ની વચ્ચે હોય છે. તેની પૂંછડી નાના કદની હોય છે.તેની પૂંછડીની લંબાઈ આશરે  ૨૧૨ મી.મી થી ૨૨૫ મી.મી જેટલી હોય છે.તેનો રંગ વિચિત્ર છે.સામાન્ય રીતે તેનો રંગ ઘાટો ઘઉંવર્ણો (બ્રાઉન) , ઘઉંવર્ણો -પીળો  કે ઘઉંવર્ણો-ભૂખરો (ગ્રે) તથા તેના પર કાળા અથવા બ્રાઉન રંગના ઈંડા આકારના કાળા અથવા સફેદ રંગની બોર્ડર વાળા ડાઘા હોય છે.આ ઈડા આકારના ડાઘા રસેલ વાઈપર પૂંછડી તરફ  વધુ ઘટ્ટ થતા જાય છે.તેથી પૂંછડી પાસે પટ્ટાઓ દેખાય છે.રસેલ વાઈપરના આવા રંગરૂપને આધારે સામાન્ય માણસ પણ ઓળખી જાય છે.તેના બચ્ચાનો રંગ નારંગી અને કાળા કે બ્રાઉન ડાઘાવાળો  હોય છે.

સામાન્ય રીતે રસેલ વાઈપરનું કોઈ નિશ્ચિત રહેઠાણ નથી.પણ વર્ષાવનો,ખુલ્લા તથા ઘાસવાળા મેદાનો,જંગલોમાં જોવા મળે છે.શહેરમાં લાકડાની વખાર , ઉકરડા કે જુનો કચરો હોય તેવી જગ્યા પર જોવા મળે છે.હું જે જગ્યાએ રહું છુ તે  વિસ્તારમાં ઘણી લાકડાની વખારો છે.તેથી રસેલ વાઈપર સાથે અવારનવાર મુલાકાત થતી હોય છે.ઊંચાઇ વાળા શહેરો,ગામડાઓ કે કસ્બાઓમાં તેનું અસ્તિત્વ વધુ જોવા મળે છે.રસેલ વાઈપર માનવ સમુદાયના સૌથી નજીક રહેતો સાપ છે.તેથી બીજા ઝેરીલા સાપોની તુલનામાં સૌથી વધુ મૃત્યુ રસેલ વાઈપરના દંશને કારણે થાય છે.

ફોટો - તારીખ ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦

રસેલ વાઈપર ખુબ જ આક્રમક સાપ છે.કોબ્રા પોતાની વિશિષ્ટ મુદ્રાથી પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપે છે.પણ રસેલ વાઈપર પોતાની પૂંછથી કઈક અલગ જ પ્રકારનું કંપન ઉત્પન કરે છે.જેનો અવાજ સરળતાથી સંભળી શકાય છે.રસેલ વાઈપરના વિશિષ્ટ શરીર રચનાને કારણે ખુબ જ તેજ આક્રમણ કરે છે.રસેલ વાઈપરને ખતરાનો અનુભવ થતા પોતાના શરીરને સ્પ્રિગની જેમ સંકેલી લે છે. અને અચાનક જ આક્રમણ કરે છે.સામાન્ય રીતે રસલ વાઈપર રાતના સમયે વધુ સક્રિય હોય છે.પણ ઠંડીના મૌસમમાં પોતાના વ્યવહારમાં પરિવર્તન કરે છે અને દિવસે વધુ સક્રિય થઈ જાય છે.બધા સાપોની જેમ રસેલ વાઈપર પણ નાના સ્તનવર્ગના જીવ દાં.ત ઉંદર,ખિસકોલી,કાચિંડો,ગરોળી વગેરે..નો શિકાર કરે છે.સામાન્ય રીતે રસેલ વાઈપરનો પ્રજનનકાળ જુન-જુલાઈનો  હોય  છે.માંદા રસેલ વાઈપર છ મહિના સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે.માંદા રસેલ વાઈપર એક વખતની પ્રસુતિ વખતે ૧૧ થી ૪૦ ઈંડા મુકે છે.જન્મેલા રસેલ વાઈપરની લંબાઈ આશરે ૨૧૫ થી ૨૭૦ મી.મી હોય છે.

ફોટો - ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦

રસેલ વાઈપરનો દંશ ખુબ જ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.તેની વિષગ્રંથીમાં હેમોટોક્સિક ઝેર હોય છે.તે દંશ મારફ્તે ખુબ જ વ્યાપક પ્રમાણમાં ઝેર છોડે છે.તેની વિષગ્રંથીમાં ૧૫૦ થી ૨૫૦ મિ.ગ્રા ઝેરની માત્રા હોય છે માણસના મૃત્યુ માટે  ૪૦ થી ૬૫ મિ.ગ્રા ઝેરની માત્રા  જ બસ પડે.શરીરના જે ભાગમાં સાપ કરડ્યો હોય તે ભાગમાં ખુબ જ પીડા અને બળતરા થાય છે.ધીરે ધીરે તે ભાગમાં સોજો આવતો જાય છે.રક્તવાહીનીઓમાં લોહીનો પ્રવાહ બંધ થઈ જાય છે. આવા લક્ષણ સાપ દંશની ૧૦ થી ૨૦ મીનિટમાં શરુ થઈ જાય છે.સમયની સાથે માંસપેશીઓ નિષ્ક્રિય થવા લાગે છે.કેટલીક વખત ઉલ્ટી થવી અને ચેહેરા ઉપર સોજા આવી જવા ..તેવા લક્ષણો પણ દેખાય છે.જો યોગ્ય સમયે સારવાર મળી જાય તો જીવન બચી શકે છે.

ગર્જના:- રસેલ વાઈપરની ત્વચા વિશિષ્ટ આકર્ષણ ધરાવતી હોવાથી તેનો શિકાર થતો હોય છે.તેની ચામડીનો વપરાશ હેન્ડ બેગ,પટ્ટો,પાકિટ વગેરે જેવી વસ્તુઓ બનાવા માટે થતો હોય છે.મનુષ્યના અસંતોષની કિંમત રસેલ વાઈપર જેવા જીવો ચૂકવી રહ્યા છે.

Don’t Kill ,Just Call

Advertisements

ભારતીય કોબ્રા (ઝેરી સાંપ)

એમ તો સાંપનું નામ સાંભળતા જ ઘણા લોકોના પગના તળિયા થથડી જાય.પણ ભારતમાં ૩૦૦ જાતના સાંપ જોવા મળે છે તેમાંથી માત્ર ૨૦ % સાંપ ઝેરી અને ૮૦ % સાંપ બિનઝેરી છે.જે લોકોની સાંપ પ્રત્યેની દ્રષ્ટી બદલવા મારા બ્લોગના ફોન્ટ પેઝ પર કાયમ માટે લખ્યુ છે.અહી આજે ભારતમાં જોવા મળતા કોબ્રા વિશે જાણકારી આપવાની કોસિસ કરી છે.

ફોટો - દિપક રેનુક

મદારીઓ અને ઢોંગી-ધુતારાઓની કૃપાથી કોબ્રા નામની પ્રજાતી નામશેષ થતી જાય છે .આજે ઘણા જાગૃત લોકો અને સંસ્થાઓના દ્વારા કોબ્રાનું ભવિષ્ય સુધારવાની કોસીસ થઈ રહી છે.

કોબ્રા એક સરીસૃપ પ્રાણી છે તેની ગણતરી પેટ વડે ઘસડાઈને ચાલતા પ્રાણીઓના વર્ગમાં થાય છે.અંગ્રેજીમાં તેને રેપ્ટાઇલ વર્ગ કહેવાય છે.કોબ્રા એક ઝેરી સાંપ છે.કોબ્રાનું ભારતીય નામ ‘નાગ’ છે અને વિજ્ઞાનીક નામ ‘નાંજા’ છે. કોબ્રા ભારતમાં દક્ષિણ ,પશ્ચિમ,પૂર્વમાં જોવા મળે છે.સામાન્ય રીતે ભારતીય કોબ્રાની લંબાઈ ૧.૭ મીટર થી ૨.૨ મીટર સુધીની હોય છે[વધારે પણ હોય શકે].કોબ્રાનો ખોરાક નાના સ્તનવર્ગનાં જીવો [મૅમલ્સ], સરકતા જીવો [રેપ્ટાઇલ],નાના જળચર પ્રાણીઓ છે [દા.ત ઉંદર,ખિસકોલી,દેડકા,કાચિંડો,સરડો વગેરે].કોબ્રા પોતાના શિકારને આજગરની જેમ આખો જ ગળી જાય છે. સામાન્ય રીતે કોબ્રાનું રહેઠાણ વર્ષાવનો,ડાંગના ખેતરો,ખેડાયેલી જમીન છે.મનુષ્યના થતા વસ્તી વધારાની કિંમત કોબ્રા જેવા સાંપોને મૃત્યુથી ચૂકવવી પડે છે.

ફોટો - હેમલ મેહતા

ભારતીય કોબ્રાની ઓળખાણ ખુબ જ સરળ રીતે થઈ શકે છે.સૌથી લોકપ્રિય સાંપ કોબ્રા છે. જ્યાંરે કોબ્રા ભય કે ખતરાનો અનુભવ કરે છે ત્યાંરે તે પોતાની વિશિષ્ટ મુદ્રા ધારણ કરે છે અને પ્રતિબંધીને ચેતવણી આપી દે છે.પોતાની મોઢા પરની પાતળી ત્વચા અને લચિલી ગર્દનને કારણે કોબ્રા પોતાના શરીરનો ૨૫ થી ૩૫ % ભાગ જમીનથી ઉપર ઉઠાવી લે છે .આ સ્થિતીમાં કોબ્રાનું અલગ જ સૌંદર્ય છલકી આવે છે.આ સ્થિતીમાં કોબ્રાની ગર્દન પર વચ્ચેથી બન્‍ને બાજુ પીળા અને સફેદ પટ્ટાઓ પડે છે.કોબ્રાની આંખો ચિકણી અને કાળાશ પડતી હોય છે.તેના શરીરનો રંગ ભૂરાશ પડતો કાળો હોય છે.ભારતના પૂર્વ તથા દક્ષીણ ભાગમાં જોવા મળતા કોબ્રાનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ એ છે કે તે પોતાની વિષગ્રંથી માંથી પિચકારી છોડે છે ,જેની ધાર ૧ મીટર દુર સુધી જઈ શકે છે.

ભારતીય કોબ્રાનો પ્રસુતિકાળ એપ્રિલ થી જુલાઈ વચ્ચેનો છે.સામાન્ય સંજોગોમાં કોબ્રા ઈંડા મૂકવા માટે પોલાણાવાળી જગ્યા પસંદ કરે છે.દાં.ત પોલાણ લાકડુ,માટીનો ઢલગો,જમીનમાં દર કરીને.ભારતીય કોબ્રા એક વખતે ૮ થી ૨૦ જેટલા ઈંડા મુકે છે [ ૮ થી ૪૦ સુધી પણ હોય શકે].ઈંડા મુક્યાંના ૪૫ થી ૭૦ દિવસની અંદર બચ્ચા ઈંડામાંથી બહારા આવે છે.જન્મેલા કોબ્રાની લંબાઈ ૮ થી ૧૨ ઈંચ હોય શકે છે. જન્મેલા બચ્ચાઓ સંપૂર્ણપણે વિષગ્રંથી’થી ભરેલા હોય છે.

ફોટો - હેમલ મેહતા

ભારતીય કોબ્રા સૌથી ઝેરી સાંપોના વર્ગમાંથી એક છે.તેના ઝેરમા ન્યુરોટોક્સીની માત્રા ખુબ જ વ્યાપક હોય છે. જે સીધી જ્ઞાનતંતુઓ પર અસર કરે છે.જેના કારણે શરીરની માંસપેશીઓ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. તથા શરીરને લકવો થઈ જાય છે.ધીરે ધીરે શ્વાશ લેવામાં પણ તકલિફ પડે છે.સાંપ કરડવાથી આવા લક્ષણો જણાતા ઓછામાં ઓછા ૧ કલાકમાં નજીકમાં સારવાર લેવી જોઈએ.કોબ્રા સામન્ય રીતે માણસ પર હુંમલો નથી કરતો.જીવ બધાને વહાલો હોય.

લોકો વિચારે છે કે જો કોબ્રા આટલો વિષેલો જીવ હોય તો તેને બચાવો શુકામ જોઈએ..? કોબ્રા ઉંદરને ખાઈ છે.ઉંદર રોગ ફેલાવતુ તથા ખેતરોમાં નુકશાન કરતું જીવ છે.સાંપને સમડી તથા ગિધ જેવા પક્ષીઓ ખાઈ છે. આ એક કુદરતીચક્ર [ઈકો-સિસ્ટમ] છે.જેમાં સાંપનું વિષેશ માન છે.

જાણકારી સ્ત્રોત : – સ્નેક ઓફ ધી વલ્ડ પુસ્તક,ડિસ્કવરી ચેનલ,નેશનલ જિઓગ્રેફિક ચેનલ

ગર્જના :- નગપંચમીના તહેવારે લોકો દુધની વાટકી લઈને નાગદેવતાને[સરમરીયાબાપાનું મંદિર] મનાવા જાય છે.પણ નાગ દેવતા ફરીયામાં કે આંગણામાં આવે છે ત્યારે સોટી લઈને છુંદી નાખવામાં જરા પણ વિલંબ કરતા નથી.આસ્થાના નામે થતી હત્યા,ઢોંગ ધતિંગ,પ્રપંચ,પાખંડ બંધ કરો…

Don’t Kill ,Just call

%d bloggers like this: